Radiasi di Dalam Kehidupan Manusia

radiasi di dalam kehidupan manusia

Radiasi (atau sinaran) adalah istilah yang digunakan untuk menerangkan pancaran dan pemancaran tenaga yang melalui ruang dalam bentuk gelombang, atau zarah. Terdapat dua jenis radiasi iaitu radiasi mengion dan radiasi tidak mengion. Radiasi mengion menyebabkan pengionan apabila sinaran bertindakbalas dengan jirim manakala radiasi tidak mengion bertindakbalas sebaliknya. Proses pengionan akan terjadi apabila radiasi mengion memasuki tubuh badan manusia dan menyebabkan kerosakkan ke atas tisu dan organ.

Radiasi mengion terbahagi kepada beberapa jenis iaitu sinar alfa, beta, gama, x dan neutron. Sinar alfa dan beta termasuk di dalam kumpulan bahaya dalaman, manakala sinar gama, sinar x dan neutron termasuk di dalam kumpulan bahaya luaran. Ringkasannya, apabila sinar alfa atau beta memasuki tubuh badan, ianya akan menyebabkan kerosakkan ke atas tisu atau organ manusia kerana mempunyai kesan pengionan yang tinggi. Manakala, apabila sinar dari kumpulan bahaya luaran memasuki tubuh badan, kesannya tidak seteruk sinar alfa dan beta.

Walaupun sinar dari kumpulan bahaya luaran tidak mempunyai kesan pengionan yang tinggi apabila memasuki badan manusia, tetapi ianya memberi kesan yang teruk apabila terkena luaran badan manusia pada dos yang sangat tinggi. Ini disebabkan oleh sinar gama dan x adalah gelombang elektromagnet yang mempunyai frekuensi dan tenaga yang tinggi. Manakala , neutron pula mempunyai tenaga yang tinggi yang terhasil daripada tindakbalas nuklear.

Terdapat dua sumber sinaran iaitu sinaran yang berlaku secara semula jadi dan sinaran yang terhasil akibat perbuatan manusia. ‘Sumber sinaran’ ertinya sesuatu radas atau bahan yang berupaya mengeluarkan sinaran mengion (alfa, beta, gama, x dan neutron)

Sumber Semulajadi Radiasi

Sumber semula jadi ertinya sinaran yang terhasil daripada proses atau fenomena semula jadi yang berlaku di dunia ini seperti sinaran kosmik. Sinaran kosmik utama terhasil di luar atmosfera bumi yang datangnya dari matahari dan bintang-bintang. Apabila sinaran kosmik utama memasuki atmosfera bumi, ianya akan bertindakbalas dengan zarah dan akan menghasilkan sinaran kosmik kedua.

Sumber sinaran semula jadi yang lain adalah berpunca dari daratan. Sinaran daratan ini terpancar dari nuklid radioaktif yang terdapat di dalam tanah, batuan, atmosfera dan hidrosfera yang akhirnya akan memasuki badan manusia melalui rantaian makanan dan pernafasan.

Sumber sinaran semula jadi (sumber: CNSC)

Sumber Sinaran Buatan Manusia

Sinaran buatan manusia pula terhasil daripada aktiviti;

  1. Perubatan – Sinar gama dan sinar x digunakan untuk diagnosis dan terapi
  2. Guguran radioaktif – terhasil daripada ujian senjata nuklear atau kemalangan nuklear. Radionuklid yang terhasil di atmosfera akan dibawa angin akan tersebar dan jatuh ke bumi.
  3. Pekerjaan – Sinaran digunakan di dalam pelbagai industri pembuatan, kawalan kualiti, dan digunakan sebagai alatan di universiti, institusi penyelidikan dan industri nuklear.
  4. Produk pengguna – Terdapat pelbagai produk yang mengandungi sinaran buat manusia seperti television berwarna, tiub elektronik yang memancarkan x-ray (mesin x-ray), jam swacahaya, pengesan asap, bahan binaan dan lain-lain lagi.
  5. Kemalangan nuklear atau perang nuklear.

Pendedahan Bahan Radioaktif dalam Kehidupan Seharian

Manusia sentiasa terdedah kepada sinaran semula jadi pada sepanjang hari dan situasi ini tidak dapat dielakkan. Dedahan ini berpunca dari bahan radioaktif yang memancarkan sinaran semula jadi (Radon) yang ada di dalam bahan binaan dinding dan lantai rumah yang didiami, malah ianya juga terdapat di dalam makanan dan minuman manusia. Hatta di dalam badan manusia itu sendiri mengandungi bahan radiokatif semula jadi seperti tisu, otot dan tulang. Selain itu juga, manusia juga sentiasa terdedah dengan sinaran dari luar bumi iaitu sinaran kosmik.

Manusia terdedah kepada 82% sinaran semula jadi dan hanya 18% dari sinaran buatan manusia (sumber: NRC)

Manusia turut terdedah terhadap sinaran buatan manusia yang digunakan di dalam dunia perubatan seperti sinar x (x-ray), sinar gama untuk diagnosis dan terapi penyakit kanser. Selain itu, manusia juga terdedah hasil dari produk pengguna seperti yang telah diterangkan di atas. Pekerja (pekerja sinaran) yang terlibat di dalam industri yang menggunakan bahan radioaktif (reaktor nuklear, perlombongan arang batu) turut terdedah dengan sinaran ini.

Kawalan Terhadap Bahaya Sinaran

Dedahan sinaran semula jadi memang tidak dapat dielak oleh manusia. Tetapi, bagi sinaran buatan manusia, dedahan berkenaan dapat dikawal terutamanya bagi pekerja sinaran. Terdapat tiga kaedah yang boleh digunakan untuk mengawal dedahan terhadap sinaran iaitu penghadang, masa dan jarak.

1. Penghadang

Pemilihan penghadang bergantung kepada jenis sinaran yang digunakan. Bagi sinaran alfa, tiada penghadang yang diperlukan kerana zarah alfa telah kehilangan tenaga apabila melalui zarah. Aluminium dan getah tebal mampu untuk menghalang dan memberhentikan (menyerap) sinar beta. Manakala bagi sinar gama dan sinar x, barium dan plumbum perlu digunakan untuk dijadikan penghadang.

Neutron dengan mudahnya boleh menembusi penghadang dan pemilihan penghadang bergantung kepada tenaga yang dikeluarkan. Bagi neutron yang mempunyai tenaga atas 1 MeV, unsur berat dijadikan penghadang dan air atau lilin paraffin digunakan untuk neutron yang pantas bagi mengurangkan tenaga yang dipancarkan.

2. Masa

Masa dedahan terhadap sinaran perlu dikurangkan atau diminimumkan. Semakin tinggi masa terdedah, semakin tinggi dos sinaran yang diterima

3. Jarak

Semakin jauh jarak antara manusia dengan sumber sinaran, semakin kurang dos dedahan yang diterima.

Kesimpulan

Sinaran hasil buatan manusia mampu memberikan kebaikan dan manfaat kepada kehidupan manusia. Sebagai contoh, sinaran x dan gama digunakan di dalam dunia perubatan, sinar x digunakan di lapangan terbang untuk imbasan bagasi, sinaran digunakan bagi pembaikkan kualiti produk tanaman, industri pembuatan dan lain lain lagi.

Walaupun manusia terdedah kepada sinaran semula jadi dan sinaran hasil buatan manusia, tetapi risiko kesan sinaran adalah sangat rendah. Malah IAEA (International Atomic Energy Agency) telah menyatakan had dedahan sinaran yang perlu diikuti oleh semua negara. Dedahan sinaran terhadap orang awam dalam tempoh setahun tidak boleh melebihi 1 mSv (milliSievert), 6 mSv bagi pelajar bidang nuklear dan 25 mSv bagi pekerja dalam bidang nuklear.

Selain itu, pelbagai lagi garis panduan telah dikeluarkan dan wajib dipatuhi oleh semua pihak bagi mengurangkan dan meminimumkan risiko bahaya sinaran terhadap manusia dan alam sekitar. Pada tahun 1984, Malaysia juga turut telah mewartakan Akta 304 iaitu Akta Perlesenan Tenaga Atom 1984. Selain itu, pelbagai peraturan perlindungan sinaran telah dikeluarkan oleh AELB (Lembaga Perlesenan Tenaga Atom, Malaysia) yang wajib dipatuhi oleh industri yang melibatkan penggunaan bahan radioaktif dari permohonan lesen sehingga ke pengurusan sisa radioaktif.

Rujukan:

  1. Lembaga Perlesenan Tenaga Atom (AELB), Akta 304
  2. International Atomic Energy Agency (IAEA), Safety Series 115
  3. Ismail Bahari, Mohd Yusof Mohd Ali. 2007. Managing Radiation Safety: Guide for Radiation Protection Officers. McGraw-Hill (Malaysia): Selangor, Malaysia
  4. Robert Peter Gale, Eric Lax. 2013. Radiation: What it is, what you need to know. Vintage Books: United States of America
  5. Canadian Nuclear Safety Commission (CNSC)
  6. United States Nuclear Regulatory Commission (USNRC)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.